Μια νέα και λιγότερο ορατή μορφή κρατικής επιτήρησης φαίνεται να κερδίζει έδαφος διεθνώς, καθώς οι μυστικές υπηρεσίες πληροφοριών αξιοποιούν ολοένα και περισσότερο εμπορικά δεδομένα πολιτών που συλλέγονται από εταιρείες τεχνολογίας και μεσίτες δεδομένων.

Σύμφωνα με έρευνα που παρουσιάζουν οι Financial Times, η λεγόμενη «Adint» (Advertising Intelligence – διαφημιστική πληροφορία) έχει εξελιχθεί σε μία από τις βασικές πηγές πληροφοριών για κρατικές υπηρεσίες ασφαλείας. Η μελέτη βασίστηκε σε στοιχεία από 11 ευρωπαϊκές ρυθμιστικές αρχές και πραγματοποιήθηκε από Γερμανούς ακαδημαϊκούς με εξειδίκευση σε θέματα ασφάλειας και πληροφοριών.

Όπως επισημαίνεται, ενώ οι τηλεφωνικές παρακολουθήσεις και η μαζική συλλογή προσωπικών δεδομένων υπόκεινται σε αυστηρούς νομικούς περιορισμούς, η αγορά εμπορικών δεδομένων από ιδιωτικές εταιρείες εξακολουθεί να κινείται σε ένα θολό ρυθμιστικό πλαίσιο ή ακόμη και χωρίς σαφείς κανόνες.

Οι εταιρείες που δραστηριοποιούνται στη συλλογή δεδομένων για διαφημιστικούς και εμπορικούς σκοπούς συγκεντρώνουν τεράστιες ποσότητες πληροφοριών για τους χρήστες. Τα δεδομένα αυτά περιλαμβάνουν μοναδικά αναγνωριστικά κινητών συσκευών, ακριβή στοιχεία γεωεντοπισμού, αλλά και αναλυτικά προφίλ χρηστών εφαρμογών.

Σύμφωνα με τον ερευνητή Θόρστεν Βέτζλινγκ, μέσω εμπορικών προμηθευτών οι υπηρεσίες πληροφοριών αποκτούν πρόσβαση σε μια συνεχώς ανανεούμενη ροή δεδομένων μεγάλης κλίμακας. Όπως αναφέρει, τα στοιχεία αυτά μπορούν να αποκαλύψουν από βασικές πληροφορίες, όπως ηλικία και φύλο, μέχρι ιδιαίτερα ευαίσθητα χαρακτηριστικά, όπως πολιτικές πεποιθήσεις, θρησκευτικές απόψεις ή ακόμη και τον σεξουαλικό προσανατολισμό ενός ατόμου.

Η μελέτη χαρακτηρίζει τη χρήση της Adint ως μία από τις σημαντικότερες αλλαγές που έχουν συντελεστεί τα τελευταία χρόνια στον τρόπο λειτουργίας των υπηρεσιών πληροφοριών.

 Εταιρείες-«βιτρίνα» και αγορές δεδομένων

Τα ευρήματα δημοσιεύθηκαν από το ευρωπαϊκό think tank Interface, το οποίο ειδικεύεται σε ζητήματα τεχνολογίας και επιτήρησης. Σύμφωνα με την έκθεση, μικρότερες κυβερνήσεις χρησιμοποιούν έτοιμα εργαλεία ανάλυσης δεδομένων, ενώ ισχυρότερες υπηρεσίες πληροφοριών αγοράζουν απευθείας μεγάλα εμπορικά σύνολα δεδομένων.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, γίνεται χρήση εταιρειών-«βιτρίνα» προκειμένου να αποκρύπτεται η πραγματική ταυτότητα των κρατικών υπηρεσιών που αποκτούν τα δεδομένα.

Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι η πρακτική αυτή δεν περιορίζεται πλέον στις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά επεκτείνεται με ταχείς ρυθμούς και στην Ευρώπη, καθώς η εμπορική αγορά δεδομένων γίνεται ολοένα μεγαλύτερη και πιο λεπτομερής.

Πιέσεις για νέο νομικό πλαίσιο

Οι ευρωπαϊκοί εποπτικοί φορείς ζητούν πλέον την αναθεώρηση της νομοθεσίας, υποστηρίζοντας ότι οι υφιστάμενοι κανόνες έχουν ξεπεραστεί από τις τεχνολογικές εξελίξεις. Πολλοί από αυτούς θεσπίστηκαν μετά τις αποκαλύψεις του πληροφοριοδότη Edward Snowden το 2013 και δεν καλύπτουν επαρκώς τη σύγχρονη αγορά εμπορικών δεδομένων.

Την ίδια στιγμή, οι ειδικοί επισημαίνουν ότι οι ίδιοι οι χρήστες συχνά παραχωρούν, χωρίς να το αντιλαμβάνονται, πρόσβαση σε μεγάλο όγκο προσωπικών πληροφοριών, αποδεχόμενοι τους όρους χρήσης εφαρμογών, κοινωνικών δικτύων και ψηφιακών υπηρεσιών.

Χαρακτηριστικό είναι ότι ακόμη και η γαλλική υπηρεσία εξωτερικών πληροφοριών DGSE είχε ζητήσει από το 2021 τη δημιουργία ειδικού νομικού πλαισίου για την αγορά εμπορικών δεδομένων από κρατικές υπηρεσίες, χωρίς ωστόσο να έχει υπάρξει μέχρι σήμερα σχετική νομοθετική συμφωνία.