Τα Shahed, που έμοιαζαν περισσότερο με πυραύλους παρά με συμβατικά drones, μπορούσαν να αναπτύξουν ταχύτητα έως περίπου 480 χιλιόμετρα την ώρα – σχεδόν τριπλάσια από εκείνη των παλαιότερων εκδόσεων. Περίπου 30 άνθρωποι σκοτώθηκαν στην επίθεση, στην οποία χρησιμοποιήθηκαν επίσης βαλλιστικοί πύραυλοι και πύραυλοι κρουζ.

Αυτή ήταν η τελευταία εξέλιξη στην τεχνολογία των drones μονής κατεύθυνσης και, όπως και άλλες καινοτομίες, κατέστη δυνατή χάρη στην Κίνα, τα εργοστάσια της οποίας παρείχαν τους κινητήρες, σύμφωνα με Ουκρανούς αξιωματούχους που εξέτασαν ορισμένα από τα drones και τους οποίους επικαλείται η Wall Street Journal.

Η Κίνα, ο βασικός στρατηγικός αντίπαλος της Ουάσινγκτον, αποτελεί εδώ και χρόνια ίσως τον σημαντικότερο κόμβο διακίνησης εξαρτημάτων για τα Shahed, μεταξύ των οποίων τμήματα κινητήρων και γυροσκόπια, σύμφωνα με νυν και πρώην Αμερικανούς αξιωματούχους και αναλυτές.

Πρόκειται για μέρος μιας περίπλοκης παγκόσμιας εφοδιαστικής αλυσίδας, η οποία φέρεται να επέτρεψε σε μια απομονωμένη χώρα όπως το Ιράν να πρωτοπορήσει και στη συνέχεια να διαδώσει μία από τις σημαντικότερες στρατιωτικές καινοτομίες της εποχής: φθηνές, ιπτάμενες μηχανές θανάτου, που έχουν προκαλέσει σοβαρά προβλήματα στις ΗΠΑ και στους συμμάχους τους, έχουν αυξήσει τον αριθμό των θυμάτων μεταξύ των αμάχων στην Ουκρανία και έχουν υπονομεύσει το στρατιωτικό πλεονέκτημα της Ουάσινγκτον στη Μέση Ανατολή.

Το κινεζικό υπουργείο Εξωτερικών δεν απάντησε σε αίτημα για σχολιασμό. Στο παρελθόν έχει δηλώσει ότι ελέγχει αυστηρά τις εξαγωγές εξαρτημάτων «διπλής χρήσης», τα οποία μπορούν να χρησιμοποιηθούν τόσο για πολιτικούς όσο και για στρατιωτικούς σκοπούς. Το Πεκίνο απορρίπτει επίσης τις μονομερείς αμερικανικές κυρώσεις σε βάρος μη εξουσιοδοτημένων συναλλαγών τέτοιων εξαρτημάτων, υποστηρίζοντας ότι παραβιάζουν το διεθνές δίκαιο.

Το όπλο των 20.000 δολαρίων που άλλαξε τον πόλεμο

Το Shahed - μια φαινομενικά απλή αλλά καταστροφική ιπτάμενη κατασκευή από υαλονήματα, μικροτσίπ και εκρηκτικά, με κόστος που μπορεί να περιορίζεται ακόμη και στα 20.000 δολάρια - αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο έχει αλλάξει η διάδοση των οπλικών συστημάτων και του γιατί η πρόσβαση στις παγκόσμιες εφοδιαστικές αλυσίδες έχει αποκτήσει τόσο μεγάλη σημασία.

Στο παρελθόν, οι τεχνολογικές καινοτομίες στον πόλεμο προέρχονταν συνήθως από μεγάλες δυνάμεις που διέθεταν τη δική τους βιομηχανική βάση και μπορούσαν να παράγουν μαζικά τα όπλα τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το AK-47: αναπτύχθηκε από Ρώσους σχεδιαστές, επηρεάστηκε από ένα γερμανικό τυφέκιο εφόδου και στη συνέχεια μπήκε σε μαζική παραγωγή στα μεγάλα εργοστάσια της Σοβιετικής Ένωσης.

Σήμερα, όμως, οποιαδήποτε χώρα διαθέτει μια ιδέα για ένα νέο όπλο – ακόμη και μια μεσαία δύναμη όπως το Ιράν – μπορεί να στραφεί σε φθηνούς προμηθευτές εξαρτημάτων στο εξωτερικό, ιδιαίτερα στην Κίνα.

Για την ανάπτυξη των Shahed, το Ιράν αξιοποίησε ένα σχέδιο στο οποίο είχαν πρωτοπορήσει οι ΗΠΑ και η Δυτική Γερμανία. Για να τα κατασκευάσει, όμως, η Τεχεράνη χρειάστηκε να προμηθευτεί εξαρτήματα από ολόκληρο τον κόσμο, μεταξύ άλλων από δυτικές χώρες και την Κίνα.

Ακόμη και πολλά από τα δυτικά εξαρτήματα διακινούνταν μέσω εταιρειών-βιτρινών στην ηπειρωτική Κίνα ή το Χονγκ Κονγκ, ώστε να αποκρύπτεται ο τελικός προορισμός τους. Με την πάροδο του χρόνου, πολλά αντικαταστάθηκαν από εξαρτήματα κινεζικής κατασκευής.

Τα Shahed εξαπλώνονται σε όλο τον κόσμο

Τα Shahed και οι διάφορες παραλλαγές τους συνεχίζουν να προκαλούν καταστροφές. Drones αυτού του τύπου συνέβαλαν στην καταστροφή αμερικανικής βάσης στο Μπαχρέιν κατά την έναρξη του πολέμου με το Ιράν, προκαλώντας προβλήματα στην εφοδιαστική αλυσίδα του αμερικανικού Πολεμικού Ναυτικού.

Η ουκρανική Πολεμική Αεροπορία αναφέρει ότι η Ρωσία έχει εξαπολύσει Shahed κάθε νύχτα αυτόν τον μήνα. Παράλληλα, τα συγκεκριμένα drones αναγκάζουν τις ΗΠΑ και τους συμμάχους τους να καταναλώνουν μεγάλες ποσότητες πανάκριβων αναχαιτιστικών πυραύλων.

Η Κίνα και η Ινδία έχουν ήδη παρουσιάσει δικές τους εκδοχές. Το Ιράν έχει επίσης πουλήσει την τεχνολογία των drones του στη Βενεζουέλα, τη Συρία και την Αιθιοπία, σύμφωνα με το αμερικανικό υπουργείο Άμυνας, ενώ η οργάνωση Africa Corps της Ρωσίας έχει χρησιμοποιήσει Shahed στο Μάλι.

Την ίδια στιγμή, ο αμερικανικός στρατός εμπνεύστηκε από την τεχνολογία των Shahed για να αναπτύξει ένα χαμηλού κόστους drone, το οποίο έχει χρησιμοποιήσει στον πόλεμο με το Ιράν. «Θα βλέπουμε αυτά τα πράγματα παντού», προειδοποιεί ο στρατιωτικός αναλυτής και απόστρατος υποστράτηγος του αυστραλιανού στρατού Μικ Ράιαν.

Ένα όπλο που γεννήθηκε από την απομόνωση του Ιράν

Το πλήρωμα του MV Mercer Street, ενός πλοίου μεταφοράς πετρελαϊκών προϊόντων που έπλεε στα ανοικτά του Ομάν, άκουσε έναν δυνατό βόμβο και στη συνέχεια μια έκρηξη στη θάλασσα πίσω από το πλοίο, τις πρώτες ώρες της 29ης Ιουλίου 2021.

Λίγες ώρες αργότερα, ένα παρόμοιο ανοιχτοπράσινο drone με πτέρυγα τύπου «δέλτα» προσέκρουσε στην καμπίνα του πλοιάρχου, σκοτώνοντας τον Ρουμάνο καπετάνιο και έναν Βρετανό αξιωματικό ασφαλείας.

Ήταν τα πρώτα γνωστά θύματα του Shahed-136, οι πρόδρομοι του οποίου είχαν μέχρι τότε εμφανιστεί μόνο σε ιρανικά κρατικά μέσα ενημέρωσης και στις επιθέσεις εναντίον πετρελαϊκών εγκαταστάσεων της Σαουδικής Αραβίας το 2019.

Το συγκεκριμένο drone ήταν αποτέλεσμα δεκαετιών προσπαθειών του Ιράν να ανασυγκροτήσει την αεροπορική του ισχύ, η οποία είχε αποδεκατιστεί από τις εκκαθαρίσεις και τις αποσκιρτήσεις μετά την Ιρανική Επανάσταση του 1979, αλλά και από τα αμερικανικά εμπάργκο στην προμήθεια ανταλλακτικών για αμερικανικής κατασκευής αεροσκάφη.

Οι Ιρανοί μηχανικοί πιθανότατα αξιοποίησαν δυτικά σχέδια. Τη δεκαετία του 1980, οι ΗΠΑ και η Δυτική Γερμανία είχαν συνεργαστεί για την ανάπτυξη ενός drone που θα μπορούσε να καταστρέφει συστήματα ραντάρ. Αργότερα, ισραηλινή εταιρεία κατασκεύασε ένα παρόμοιο drone, το Harpy.

Τα πρώτα ιρανικά drones, ορισμένα από τα οποία δοκιμάστηκαν κατά τη διάρκεια του πολέμου Ιράν-Ιράκ τη δεκαετία του 1980, χρησιμοποιούνταν για αναγνώριση και εναέρια υποστήριξη, έχοντας αντιαρματικές ρουκέτες τοποθετημένες κάτω από τα φτερά τους. Ωστόσο, ήταν εξαιρετικά ανακριβή. Αυτό οδήγησε στη στροφή προς τα drones μονής κατεύθυνσης, καθώς οι Ιρανοί μηχανικοί εκτίμησαν ότι μπορούσαν να προκαλέσουν σημαντικές ζημιές ακόμη και αν δεν πετύχαιναν ακριβώς τον στόχο τους.

Η ονομασία Shahed, που σημαίνει «μάρτυρας», προήλθε από το Shahed Aviation Industries Research Center, το όνομα μιας ιρανικής εταιρείας που συνδέεται με τους Φρουρούς της Επανάστασης.

Ο γερμανικός κινητήρας και η κινεζική σύνδεση

Ένα από τα μεγαλύτερα εμπόδια για τους Ιρανούς μηχανικούς ήταν η ανάπτυξη ενός κινητήρα ικανού να διατηρεί υψηλές ταχύτητες και θερμοκρασίες για πολλές ώρες. Η καλύτερη διαθέσιμη επιλογή ήταν ένας γερμανικής σχεδίασης κινητήρας, ο L 550 E.

Αμερικανικό διπλωματικό τηλεγράφημα του 2008, το οποίο δημοσιοποιήθηκε από το WikiLeaks, περιέγραφε πώς το Ιράν απέκτησε τον κινητήρα από την κατασκευάστρια Limbach Flugmotoren, πιθανώς με τη βοήθεια μεσαζόντων που χρησιμοποιούσαν πλαστά έγγραφα για να παραπλανήσουν τις τελωνειακές Αρχές.

Το 2012, μια κινεζική εταιρεία άρχισε να διανέμει κινητήρες της Limbach και το 2017 εξαγόρασε ολόκληρη τη γερμανική εταιρεία, διευκολύνοντας την εισαγωγή των κινητήρων από το Ιράν.

Το αμερικανικό υπουργείο Οικονομικών επέβαλε αργότερα κυρώσεις στη θυγατρική της κινεζικής εταιρείας, Xiamen Limbach Aircraft Engine, κατηγορώντας την ότι προμήθευε κινητήρες στη Ρωσία για το πρόγραμμα drones της.

Το Ιράν κατάφερε τελικά να αναπτύξει δικό του κινητήρα βασισμένο στα μοντέλα της Limbach, με επικεφαλής την Oje Parvaz Mado Nafar Company, εταιρεία που συνδέεται με τους Φρουρούς της Επανάστασης, σύμφωνα με το αμερικανικό υπουργείο Οικονομικών. Ωστόσο, και αυτή βασιζόταν σε φθηνά εξαρτήματα που προμηθευόταν μέσω Κίνας.

Οι ΗΠΑ επέβαλαν κυρώσεις στη Mado το 2021. Η Ουκρανία υποστήριξε αργότερα ότι ο συνιδιοκτήτης και πρόεδρός της, ταξίαρχος Αμπντολάχ Μεχραμπί, ήταν άμεσα υπεύθυνος για συμφωνία του 2022 που προέβλεπε την πώληση περισσότερων από 13.000 Shahed στη Ρωσία, μαζί με εξαρτήματα και εξοπλισμό παραγωγής, έναντι 324 εκατ. δολαρίων.

Οι αμερικανικές κυρώσεις κατά της Mado περιέλαβαν επίσης έναν Κινέζο επιχειρηματία, τον Μα Τζιε, με την κατηγορία ότι βοήθησε στην προμήθεια εξαρτημάτων. Φέρεται, μεταξύ άλλων, να οργάνωνε συναντήσεις Ιρανών αξιωματούχων της αμυντικής βιομηχανίας με Κινέζους προμηθευτές και να χρησιμοποιούσε εταιρείες στην ηπειρωτική Κίνα και το Χονγκ Κονγκ για την αγορά εξαρτημάτων για κινητήρες Shahed.

Δυτικά μικροτσίπ μέσω Κίνας

Τα ιρανικά και ρωσικά drones μονής κατεύθυνσης έχουν χρησιμοποιήσει και εξαρτήματα δυτικής προέλευσης. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται μικροελεγκτές της Texas Instruments και γραμμικοί ρυθμιστές της STMicroelectronics στην Ελβετία, σύμφωνα με αναλύσεις των drones από Ουκρανούς κρατικούς ερευνητές, διαρρεύσαντα ρωσικά έγγραφα και αναλυτές.

Ωστόσο, έρευνες του αμερικανικού υπουργείου Οικονομικών διαπίστωσαν ότι σχεδόν όλα τα αμερικανικά και ευρωπαϊκά εξαρτήματα διοχετεύονταν μέσω Κινέζων μεσαζόντων. Εταιρείες-βιτρίνες, συχνά στο Χονγκ Κονγκ, παρήγγελλαν εξαρτήματα από δυτικούς προμηθευτές αποκρύπτοντας ότι ο τελικός προορισμός τους ήταν το Ιράν ή η Ρωσία.

Η Texas Instruments δήλωσε ότι «αντιτίθεται σθεναρά στη χρήση των τσιπ μας σε ρωσικό και ιρανικό στρατιωτικό εξοπλισμό και στην παράνομη εκτροπή των προϊόντων μας προς τη Ρωσία και το Ιράν».

Η STMicroelectronics ανέφερε ότι δεν υποστηρίζει ούτε εγκρίνει τη χρήση των προϊόντων της για εφαρμογές διαφορετικές από εκείνες για τις οποίες προορίζονται.

Τα κινεζικά εξαρτήματα αντικαθιστούν τα δυτικά

Με την πάροδο του χρόνου, τα δυτικά εξαρτήματα εξαφανίζονται σταδιακά από τα Shahed, σύμφωνα με Ουκρανούς αξιωματούχους και αναλυτές, την ώρα που τα drones αποκτούν όλο και πιο εξελιγμένες δυνατότητες πλοήγησης και επίθεσης.

Ο συνταγματάρχης Ολεξάντρ Ζαρούμπα, ανώτερος κυβερνητικός ερευνητής στην Ουκρανία, δήλωσε τον Ιούνιο ότι στα Shahed εντοπίζονται πλέον περισσότερες κεραίες, modem και κάρτες SIM, ώστε να μπορούν να διορθώνουν την πορεία τους χρησιμοποιώντας τοπικά δίκτυα. Όλο και περισσότερα από αυτά τα εξαρτήματα προέρχονται από την Κίνα.

Σε ορισμένα drones έχουν εντοπιστεί ακόμη και αντιαεροπορικά όπλα, γεγονός που θα μπορούσε να τα καταστήσει πολύ μεγαλύτερη απειλή για τα αεροπλάνα και τα ελικόπτερα που επιχειρούν να τα καταρρίψουν.

Φωτογραφίες ενός τέτοιου drone, που παρουσιάστηκαν σε δημοσιογράφους στο Κίεβο τον Ιούνιο, έδειχναν έναν μεγάλο αντιαεροπορικό πύραυλο τοποθετημένο πάνω σε Shahed. Σύμφωνα με τον Ζαρούμπα, πάντως, ο πύραυλος δεν ήταν λειτουργικός και πιθανότατα είχε τοποθετηθεί για να αποθαρρύνει τα αεροσκάφη που επιχειρούσαν να καταρρίψουν το drone.

Η Ρωσία εκτοξεύει ορισμένες φορές Shahed - τα οποία αποκαλεί Geran - μαζί με βαλλιστικούς πυραύλους, επιχειρώντας να κορέσει την ουκρανική αεράμυνα. Οι βαλλιστικοί πύραυλοι διαθέτουν πολύ μεγαλύτερη καταστροφική ισχύ και προκάλεσαν πολλούς από τους θανάτους στην επίθεση της 2ας Ιουλίου στο Κίεβο. Τα Shahed, όμως, είναι πολύ φθηνότερα και μπορούν να εξαπολύονται σε πολύ μεγαλύτερους αριθμούς, εξαντλώντας τις δυνατότητες της ουκρανικής αεράμυνας.

Τα νέα Shahed είναι τρεις φορές ταχύτερα

Ο Ουκρανός πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι στάθηκε ιδιαίτερα στη χρήση Shahed με κινητήρες turbojet από τη Ρωσία μετά την επίθεση της 2ας Ιουλίου.

Υπό κανονικές συνθήκες, η Ουκρανία καταφέρνει να αναχαιτίσει περισσότερο από το 90% των παλαιότερων drones μονής κατεύθυνσης που εξαπολύει η Ρωσία. Τα νέα μοντέλα με turbojet, όμως, μπορούν να ξεπεράσουν σε ταχύτητα τα ουκρανικά drones αναχαίτισης και πρέπει να καταρρίπτονται είτε από μαχητικά αεροσκάφη είτε με τη χρήση των περιορισμένων αποθεμάτων αναχαιτιστικών πυραύλων της Ουκρανίας.

Η κινεζική εταιρεία που, σύμφωνα με την ουκρανική κυβέρνηση, κατασκευάζει τους συγκεκριμένους κινητήρες turbojet είναι η Telefly Telecommunications Equipment. Ιδρύθηκε το 2010 στη Σεντζέν, τον μεγάλο εμπορικό κόμβο της νότιας Κίνας, και δραστηριοποιείται κυρίως στην κατασκευή εξοπλισμού υπολογιστών και τηλεπικοινωνιών. Παράλληλα, διαθέτει τη δική της σειρά μικρών turbojet κινητήρων που χρησιμοποιούνται σε drones.

Μετά τη δημοσιοποίηση από την Ουκρανία της ανακάλυψης κινητήρων της Telefly σε ρωσικά drones, η ενότητα για τους turbojet κινητήρες εξαφανίστηκε από τις αγγλόφωνες σελίδες της ιστοσελίδας της εταιρείας. Οι κινητήρες εξακολουθούν, ωστόσο, να εμφανίζονται στις κινεζικές και άλλες ξενόγλωσσες σελίδες της, καθώς και σε άλλους Κινέζους διαδικτυακούς προμηθευτές.

«Για μεγάλο χρονικό διάστημα, το επίκεντρο στην κατασκευή των Shahed ήταν η εξασφάλιση δυτικών εξαρτημάτων. Έδιναν πολύ μεγάλη έμφαση σε αυτό», δήλωσε η Κέρι Μπίτσοφ, πρώην αξιωματούχος του αμερικανικού υπουργείου Οικονομικών. «Τώρα νομίζω ότι αυτό έχει αλλάξει, καθώς η Κίνα έχει γίνει καλύτερη στην κατασκευή τέτοιων εξαρτημάτων και τεχνολογιών».