Financial Times: Κίνδυνος Γ` Παγκοσμίου Πολέμου από λάθος υπολογισμό σε τρία μέτωπα

Ο Γκίντεον Ράχμαν των Financial Times προειδοποιεί ότι ο κίνδυνος Γ' Παγκοσμίου Πολέμου μεγαλώνει, καθώς τα τρία μέτωπα συνδέονται και ένα μοιραίο λάθος υπολογισμού μπορεί να τα πυροδοτήσει.

Ο κόσμος βρίσκεται αντιμέτωπος με μια πραγματικότητα που μέχρι πριν από λίγα χρόνια έμοιαζε αδιανόητη: οι πολεμικές συγκρούσεις σε Ευρώπη, Μέση Ανατολή και Ασία μπορεί να εξελιχθούν σε ευρύτερη αναμέτρηση των μεγάλων δυνάμεων. Η απειλή ενός Γ' Παγκοσμίου Πολέμου δεν είναι πια υλικό για ιστορικές συγκρίσεις ή σενάρια στρατιωτικών επιτελείων, αλλά συζητείται ανοιχτά από κυβερνήσεις, διπλωμάτες και διεθνείς αναλυτές.

Σε εκτενή ανάλυσή του στους Financial Times, ο επικεφαλής σχολιαστής διεθνών υποθέσεων της εφημερίδας, Γκίντεον Ράχμαν (Gideon Rachman), εξηγεί γιατί το σημερινό περιβάλλον μοιάζει ανησυχητικά με τις περιόδους που προηγήθηκαν των δύο παγκοσμίων πολέμων.

Αφετηρία του είναι μια σειρά πρόσφατων γεγονότων: οι πυραυλικές επιθέσεις που έκλεισαν το αεροδρόμιο του Ριάντ, τα ρωσικά πλήγματα που προκάλεσαν περισσότερους από 100 θανάτους αμάχων στην Ουκρανία, οι προειδοποιήσεις της Πολωνίας για τον κίνδυνο θανατηφόρων ρωσικών επιθέσεων εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης και οι εξαήμερες κινεζικές στρατιωτικές ασκήσεις με πραγματικά πυρά.

Τα γεγονότα εκτυλίσσονται σε διαφορετικές περιοχές, αποτυπώνουν όμως την ίδια τάση: την επιστροφή του πολέμου ως πραγματικής απειλής, ακόμη και εκεί όπου η ειρήνη θεωρούνταν επί δεκαετίες δεδομένη.

Ποια είναι τα τρία μέτωπα που μπορούν να πυροδοτήσουν Γ' Παγκόσμιο Πόλεμο;

Το πρώτο και πιο άμεσο μέτωπο βρίσκεται στην Ευρώπη. Ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει ξεπεράσει τα 4,5 χρόνια και η αντιπαράθεση της Ρωσίας με τη Δύση δεν περιορίζεται πλέον στα ουκρανικά εδάφη.

Οι υβριδικές επιχειρήσεις, οι κυβερνοεπιθέσεις, οι δολιοφθορές και η αυξημένη στρατιωτική δραστηριότητα δημιουργούν διαρκώς νέες εστίες έντασης. Το μεγάλο ερώτημα είναι τι θα συμβεί αν ένα περιστατικό προκαλέσει θύματα σε έδαφος κράτους-μέλους του ΝΑΤΟ και ανοίξει η συζήτηση για τη συλλογική άμυνα.

Το δεύτερο μέτωπο είναι η Μέση Ανατολή, όπου ο πόλεμος με το Ιράν και οι επιθέσεις εναντίον αμερικανικών στόχων έχουν κάνει την περιοχή έναν ακόμη πυρήνα αστάθειας. Οι αλληλεπικαλύψεις με την Ουκρανία είναι ορατές: η Ρωσία φέρεται να έχει συνδράμει το Ιράν σε επιχειρήσεις στοχοποίησης, ενώ η Ουκρανία προσφέρει τεχνογνωσία αντιμετώπισης drones σε χώρες του Κόλπου.

Το τρίτο μέτωπο βρίσκεται στον Ειρηνικό. Η Κίνα ενισχύει συστηματικά τις στρατιωτικές της δυνατότητες και αυξάνει την πίεση προς την Ταϊβάν, την οποία θεωρεί μέρος της επικράτειάς της. Μια απόπειρα κατάληψης του νησιού θα έφερνε τις ΗΠΑ μπροστά σε μία από τις δυσκολότερες αποφάσεις της σύγχρονης ιστορίας τους.

Ο άξονας Ρωσίας-Κίνας-Ιράν-Βόρειας Κορέας και η αλλαγή ισορροπίας ισχύος

Στο επίκεντρο βρίσκεται η ενίσχυση των σχέσεων ανάμεσα στη Ρωσία, την Κίνα, το Ιράν και τη Βόρεια Κορέα. Οι τέσσερις χώρες δεν αποτελούν ενιαία στρατιωτική συμμαχία αντίστοιχη του ΝΑΤΟ. Συνδέονται όμως από τη δυσαρέσκειά τους απέναντι στη διεθνή τάξη που διαμορφώθηκε υπό αμερικανική ηγεσία.

Η Μόσχα επιδιώκει να ανατρέψει την αρχιτεκτονική ασφαλείας στην Ευρώπη, το Πεκίνο αμφισβητεί την αμερικανική κυριαρχία στον Ειρηνικό, η Τεχεράνη συγκρούεται με την αμερικανική παρουσία στη Μέση Ανατολή και η Πιονγκγιάνγκ απειλεί τη Νότια Κορέα. Η στρατιωτική συνεργασία Ρωσίας και Βόρειας Κορέας, η στενή οικονομική σχέση Μόσχας και Πεκίνου και η συνεργασία Ρωσίας και Ιράν αυξάνουν την ανησυχία δυτικών αξιωματούχων ότι μια κρίση σε μία περιοχή θα μπορούσε να προκαλέσει παράλληλες εντάσεις αλλού.

Ένα από τα πιο ανησυχητικά στοιχεία του Ράχμαν είναι η εκτίμηση του International Crisis Group για 65 ενεργές συγκρούσεις σε όλο τον κόσμο, αριθμό που χαρακτηρίζει ως τον υψηλότερο από το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσει τον πόλεμο στο Σουδάν, με περισσότερους από 14.000.000 εκτοπισμένους, υπενθυμίζοντας ότι η αστάθεια δεν εξαντλείται στις συγκρούσεις των πρωτοσέλιδων.

Παράλληλα αλλάζει η ισορροπία ισχύος. Το 1989 οι χώρες της G7 αντιπροσώπευαν περίπου τα δύο τρίτα της παγκόσμιας οικονομικής παραγωγής, ενώ το 2022 το ποσοστό τους είχε περιοριστεί στο 43%. Αυτή η σχετική υποχώρηση της οικονομικής και στρατιωτικής κυριαρχίας της Δύσης δημιουργεί, σύμφωνα με την ανάλυση, περιθώρια μεγαλύτερης επιθετικότητας από δυνάμεις που θέλουν να αναθεωρήσουν τη διεθνή τάξη.

Ο παράγοντας Τραμπ και η λογική των σφαιρών επιρροής

Ένας από τους πιο κρίσιμους παράγοντες είναι η αβεβαιότητα γύρω από την εξωτερική πολιτική του Ντόναλντ Τραμπ (Donald Trump). Ο Αμερικανός πρόεδρος έχει επανειλημμένα αμφισβητήσει τη στάση των συμμάχων της Ουάσινγκτον, έχει ασκήσει πιέσεις για μεγαλύτερες αμυντικές δαπάνες και έχει εκφράσει προτίμηση σε μια πολιτική που στηρίζεται περισσότερο στις συμφωνίες μεταξύ ισχυρών κρατών παρά στους πολυμερείς θεσμούς.

Η προσέγγιση αυτή συνδέεται με την ιδέα των σφαιρών επιρροής: κάθε μεγάλη δύναμη θα κυριαρχεί στη γεωγραφική της περιφέρεια, με την προσδοκία ότι οι υπόλοιπες θα αναγνωρίζουν τα συμφέροντά της. Όπως επισημαίνει ο Ράχμαν, μια τέτοια λογική παραγνωρίζει τη βούληση και τα δικαιώματα των μικρότερων κρατών. Η Ουκρανία και η Ταϊβάν δεν είναι απλώς περιοχές σε έναν χάρτη που μπορούν να μοιραστούν οι μεγάλες δυνάμεις.

Ακόμη σοβαρότερη είναι η αμφιβολία για το αν οι ΗΠΑ θα υπερασπιστούν πράγματι τους συμμάχους τους σε περίπτωση επίθεσης.

Τι διδάσκουν το 1914 και το 1939 για τον κίνδυνο λάθους υπολογισμού;

Η ιστορική σύγκριση είναι το κεντρικό σημείο της ανάλυσης. Το 1914 η Γερμανία υποτίμησε την αποφασιστικότητα της Βρετανίας να υπερασπιστεί την ουδετερότητα του Βελγίου. Το 1939 ο Αδόλφος Χίτλερ (Adolf Hitler) θεώρησε ότι Λονδίνο και Παρίσι δεν θα τηρούσαν τις δεσμεύσεις τους απέναντι στην Πολωνία.

Και στις δύο περιπτώσεις, οι λανθασμένοι υπολογισμοί για την αντίδραση των άλλων δυνάμεων συνέβαλαν στην έκρηξη παγκόσμιας σύγκρουσης. Σήμερα η ίδια αβεβαιότητα επανέρχεται με διαφορετικούς πρωταγωνιστές.

Ο Σι Τζινπίνγκ (Xi Jinping) καλείται να εκτιμήσει πόσο ισχυρή παραμένει η αμερικανική δέσμευση απέναντι στην Ταϊβάν. Ο Βλαντίμιρ Πούτιν (Vladimir Putin) πρέπει να υπολογίσει αν το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ, που προβλέπει συλλογική άμυνα, θα εφαρμοζόταν χωρίς δισταγμό σε περίπτωση επίθεσης εναντίον κράτους-μέλους.

Ο κίνδυνος, συνεπώς, δεν βρίσκεται μόνο στην επιθυμία κάποιου ηγέτη να προκαλέσει Παγκόσμιο Πόλεμο. Μπορεί να προκύψει και από την πεποίθηση ότι ο αντίπαλος δεν πρόκειται να αντιδράσει.